نقش کتابداران و كتابخانه ها درپيشرفت فرهنگ مطالعه وكتابخواني در جامعه

 نقش كتابداران و كتابخانه‌ها در توسعه نقش كتابخانه هاي عمومي در پيشرفت فرهنگ مطالعه و كتابخواني در جامعه است كه كتابداران كتابخانه‌ها، از عوامل موثر در ترويج فرهنگ مطالعه و كتابخواني به شمار مي‌روند. كتابداران با روش‌هاي خلاقانه خود مي‌توانند فعاليت‌هاي كتابخواني را رشد داده و حتي به حوزه‌هاي بيرون از كتابخانه بكشانند.
لذا كتابداران اين مراكز براي ترويج فرهنگ مطالعه در اجتماع بايد جامعه استفاده كننده از كتابخانه خود و همچنين منابع اطلاعاتي و راه هاي فراهم آوري آن ها را به خوبي بشناسانند زيرا اگر كاركنان كتابخانه دهاي عمومي جامعه استفاده كننده خود را به خوبي بشناسند و نيازهاي آنان را به خوبي تاميين كنند انگيزهاي مضاعف براي مطالعه در آنها به وجود مي آيد و عده بيشتري از مردم به كتابخانه كشانده مي شوند كه اين مورد ارزش مهمي در توسعه كشور مي تواند داشته باشد.(موسوي زاده 1374،32)اگر كتابداران كتابخانه‌ها از حيث علم كتابداري و اخلاق انساني، رشد كاملي داشته باشند، بدون ترديد، همچون معلمان و استادان جامعه، معماران نسل‌هاي آينده بشر خواهند بود.كتابخانه‌هاي عمومي در صورت برخورداري از كتاب‌هاي مناسب و كتابداران متخصص و توجه به نيازهاي مراجعين، مي‌توانند عامل موثري در تشويق اقشار مختلف مردم به مطالعه شوند. كتابخانه‌هاي عمومي اگر جايگاه واقعي خود را بيابند و امكانات لازم و گستردگي متناسب با رشد جمعيت را به دست آورند، جامعه مخاطب آنها از حيث تاريخي و اجتماعي در مكاني از بلوغ و قدرت گزينش قرار مي‌گيرد كه نه تنها برآورنده نياز اطلاعاتي هر متقاضي و زمينه ساز رويكرد مردم به سوي مطالعه و كتابخواني است، بلكه مي‌تواند به عنوان پشتيبان امر تحقيقات در كشور و ضمانتي مطمئن براي سلامت جامعه باشد.برخي از صاحب نظران معتقدند که توجه به استانداردهاي موجود در راه اندازي و ايجاد كتابخانه‌هاي عمومي و مجهز نمودن آنها به كتاب‌هاي جديد و به روز، تجديد نظر در شيوه مجموعه سازي و انتخاب كتاب براي كتابخانه‌هاي عمومي، برگزاري جلسات نقد و بررسي كتاب با حضور نويسندگان و اعضاي كتابخانه‌ها، برگزاري برنامه‌هاي جنبي از قبيل مسابقات كتابخواني، قصه گويي، شب شعر، نمايش فيلم، جهت جذب مراجعين، غني كردن بخش مرجع كتاب‌هاي عمومي و استخدام كتابداران مرجع،جهت پاسخ گويي به پرشس‌هاي علمي مراجعين، توسعه و گسترش فضاهاي مناسب مطالعه در كتابخانه‌ها، ايجاد و ارتباط و هماهنگي با مدارس جهت بازديد دانش آموزان از كتابخانه‌ها و حضور كتابداران كتابخانه‌هاي عمومي در مدارس و تشريح خدمات و فعاليت‌هاي كتابخانه، از راهكارهاي ارتقاء فرهنگ مطالعه و كتابخواني توسط كتابداران و كتابخانه‌ها مي‌باشد.

وجین منابع

هرچند تعيين معيارها و ملاك هاي مناسب جهت انجام فرآيند وجين منابع تا اندازه اي زياد به نوع كتابخانه وخط مشي وسياست مورد تائيد هركتابخانه بستگي دارد ، با اين حال رهنمودهايي در اين زمينه وجود دارد كه مقبوليت عام يافته اند اين ضوابط عبارتند از:

* نسخه تكراري : نسخه هاي اضافي منابعي كه در زمان خاص بنا به شرايط تهيه گرديده و در حال حاضر نسخه هاي كمتر آن در مجموعه جوابگوي نياز مراجعان مي باشد را مي توان وجين نمود.

* وضع ظاهري : كتابهاي فرسوده و مندرس با وضع و شرايط نامناسب را مي توان از مجموعه خارج كرد ، به شرط آنكه اگر از كتابهاي پرمراجعه هستند بايد نسخه هاي جديد جايگزين شود.

* عدم اعتبار علمي: منابع علمي كه به مرور زمان اعتبار محتوايي خود را از دست داده و كم ارزش شده اند، را در صورتيكه مورد استفاده قرار نمي گيرند، مي توان وجين نمود.

* ويرايش هاي قديمي تر: اين معيار بيشتر در رابطه با كتابهاي علمي انجام مي پذيرد كه ويرايش قديمي با ورود ويرايش جديد كاملا ًبي ارزش تلقي مي شود. مگر آنکه ويرايش قديم داراي ويژگي خاصي بوده که ويرايش جديد فاقد آن مي باشد.

* ميزان استفاده: با بررسي تعداد دفعات استفاده و يا به امانت رفتن يك كتاب مي توان دريافت كه چه كتابهايي بسيار كم و يا بي استفاده بوده است و واجد شرايط وجين مي باشد. دربخش گردش و امانت مي توان از طريق بررسي برگه هاي امانت كتاب و يا ازطريق رايانه تعداد دفعات امانت كتابها را محاسبه كرد. 

* نسخ قديمي يا منابعي كه بي استفاده هستند: منابعي كه حداقل 3 سال پس از زمان مورد ثبت استفاده مراجعه كنندگان نبوده از مجموعه وجين و منابع مفيدتر جايگزين خواهد شد.

تعریف وجین و اهمیت آن چیست؟

 تعریف وجین

در واژه نامه علوم كتابداري و اطلاع رساني وجين را انتخاب منابع اطلاعاتي ازمجموعه كتابخانه به منظور حذف و يا انتقال به انبارجهت تصميم گيري هاي بعدي تعريف كرده اند. وجين مي تواند به طور هفتگي ، فصلي و يا درحين رف خواني انجام شود.

* وجين فرايندي است كه از طريق آن منابع مازاد، فرسوده و يا بي استفاده از مجموعه خارج مي گردد.

اهميت وجين

اگر قانون اول و پنجم رانگاناتان مبني بر اينكه كتاب براي استفاده است و كتابخانه ارگانيسمي زنده و پوياست را مد نظر داشته باشيم ، آنگاه اهميت مسئله وجين در كتابخانه ها به وضوح مشخص مي شود. اگر معتقديم كه كتابخانه ارگانيسمي زنده و پوياست بنابراين همانند هر موجود زنده اي داراي دو پديده زايش و پيرش است . وجين باعث مي شود تا با كنار گذاشتن بعضي از عناوين غيرضروري جا براي ساير عناوين بازتر شده و امكان دستيابي و بازيابي اطلاعات بيشتر شود. زماني كه كتابداران در يابند كتابخانه بايد داراي مجموعه اي برنامه ريزي شده و نه مجموعه اي بطور تصادفي گردآمده باشد اهميت وجين مشخص مي شود.

عمده ترين دلايلي كه وجين كردن را براي كتابخانه ها ضروري مي سازد، نياز به كنترول و رشد مجموعه و روزآمد كردن آنها، محدود بودن فضاي كتابخانه ها، نياز جامعه به اطلاعات جديد و به روز، خط مشي و سياست هاي مجموعه سازي كتابخانه ها و ... از جمله عللي است كه كتابداران را بر آن مي دارد تا در صدد يافتن راه حل هاي مناسب جهت امر وجين كردن در كتابخانه ها برآيند.

وجین کتاب یعنی چه؟

كار وجين بخشي از فرآيند مجموعه سازي در كتابخانه ها به شمار مي رود كه همانند ساير امور مرتبط با مديريت و توسعه مجموعه ، نيازمند دقت نظر و توجه مي باشد. وجين را مي توان به عنوان يكي از معيارهاي ارزيابي كيفيت و كارآيي كتابخانه ها مورد توجه  قرار داد. وجين در علم كتابداري بيشتر با محتواي تصفيه و پالايش مجموعه كتابخانه از مواد اطلاعاتي بي استفاده و يا از رده خارج و يا موادي كه به ندرت از آنها استفاده مي شود تعبير شده است. براي آنكه كتابخانه تبديل به انبار مرده از كتاب و ساير منابع اطلاعاتي بلا استفاده نگردد، عمل وجين منابع امري ضروري به نظر مي رسد.  در واقع وجين خود نوعي انتخاب است  با اين تفاوت كه بعد از تهيه مجموعــه  اتفاق مي افتد . لذا اين امر به ارزشيابي مجموعه کمک میکند. مي توان گفت كه در فرآيند سفارش منابع اطلاعاتي ، عمل انتخاب از ميان انتشارات موجود در بازار صورت مي پذيرد ولي در مرحله وجين عمل انتخاب از بين مجموعه كتابخانه انجام مي شود.

هدف از رف خوانی کتاب در کتابخانه ها چیست؟

فرايند مجموعه سازي يكي از فعاليت هاي مهم كتابداري است و  رف خواني و وجين از مهمترين اركان آن به شمار مي آيد لذا به منظور كنترل موجودي مجموعه ، پويايي و روز آمد نمودن منابع و خروج منابع فرسوده است.

·        نظام مند كردن و يكسان سازي عمليات مربوط به فرآيند رف­خواني و وجين

·        بررسي وضعيت  منابع موجود در كتابخانه ها  ­

·        پويايي و روزآمد نمودن منابع موجود در كتابخانه ها

·        شناسايي كتابهايي كه بايد صحافي يا وجين شود

·        كنترل و هدايت رشد و تناسب موضوعي منابع  مجموعه

·        خروج منابع نامناسب و بدون مخاطب 

 

روش مطالعه

به قول آدریل جانسون، خوب کتاب خواندن را نمی توان از خواص مادرزادی دانست. برای قرائت، بدون شک، پرورش خاصی لازم است.

▪ بهترین روش کتاب خوانی، روشی است که خواننده در این کار بتواند زیبایی های چیزی را که می خواند، دریابد و به هنگام لزوم، معایب آنها را بفهمد و این از راه پرورش و ممارست حاصل می گردد.

▪ در معانی کلماتی که برای نخستین بار می بینید، دقت کنید. بیهوده تصور نکنید که سیاق مطلب، آن معانی را برای ما کشف می کند. همان زمان، بهترین وقت برای رفتن به سراغ فرهنگ لغت است.

▪ امیل فاگه، نویسنده فرانسوی، عقیده دارد که باید در خواندن کتاب استقامت داشته باشیم. استقامت، لجاجت نیست؛ بلکه نوعی بردباری است که ذوق ما را می پرورد و درک ما را عمیق می کند.

▪ مون تنی، دانشمند شهیر فرانسوی، درباره انتخاب کتاب و روش کتاب خوانی نظریه ای بسیار بدیع و زیبا دارد. یکی از این عقاید، آن است که برای وصول به عمق معنای یک کتاب خوب، باید آن را دوبار بخوانیم و با آن ارتباط دائمی داشته باشیم. یک اثر پربها، ما را مدت ها سعادتمند می سازد. ما نمی توانیم با یک بار خواندن، به این درجه از خوشبختی برسیم؛ هر چند در این یک بار، دقت فوق العاده به کار بریم.

▪ همچنین وی معتقد است که اگر بخواهیم از کتابی که خوانده ایم، نظر صحیحی پیدا کنیم، باید درباره آن گفت گو کنیم. کتاب های خوب، افق گفتگوهای پرثمر را به روی ما می گشایند و این، همان چیزی است که ما آن را مباحثه می نامیم.

▪ در کتاب «۵۰۰ نکته درباره مطالعه» آمده است: یکی از روش های خوب مطالعه، استفاده از یادداشت برداری است. فقط توجه کنید که به جای یادداشت، رونویسی نکنید! طرح های گوناگون بریزید؛ نکات مهم یادداشت را برجسته تر بنویسید و اگر مطلبی را درک نمی کنید، به صورت سؤال یادداشت بردارید.

▪ در کتاب «روش های تسریع در خواندن و درک» پیشنهاد شده است که هنگام مطالعه، ابتدا خلاصه مطلب را که اغلب در ابتدای مقاله یا کتاب آمده است، بخوانید؛ سپس عنوان ها و فهرست اجمالی کتاب را مطالعه کنید و بعد چند سطر از ابتدای هر عنوان را مطالعه کنید؛ زیرا مهم ترین مطالب، معمولاً در همین خطوط ابتدایی هستند و سرانجام سایر توضیحات و تفاسیر کتاب را بر اطلاعات خود بیفزایید.

▪ از همان زمان مطالعه، برای به کار بستن آن چه می آموزید، برنامه ریزی کنید. به قول تولد، «مطالعه و عمل نکردن، مانند شخم زدن و بذر نپاشیدن است».

روشهای مطالعه صحیح

دکتر فیل ریس، در کتاب «۵۰۰ نکته درباره مطالعه» و دکتر عین الله خادمی در کتاب «مطالعه روشمند» چنین نوشته اند:

▪ برخی افراد ترجیح می دهند در سکوت مطالعه کنند و برخی در سروصدا. بعضی صندلی راحتی را می پسندند و بعضی دراز کشیدن یا نشستن رسمی را. اصلاً وسواس به خرج ندهید و در هر حالتی که راحت تر هستید، مطالعه خود را آغاز کنید.

▪ اگر مکان مطالعه شما کمی آشفته و به هم ریخته است، مرتب کردن آن را به نیم ساعت پس از مطالعه موکول کنید؛ زیرا در این صورت، در حین مرتب کردن اتاق، به مطالبی که مطالعه کرده اید، فکر خواهید کرد و زمان مفیدی را از دست نخواهید داد.

▪ گاهی اوقات از مکان های استثنایی و هیجان انگیز استفاده کنید تا مطلبی که مطالعه می کنید، همراه آن خاطره در ذهن شما ماندگار شود؛ مثلاً در یک شب بارانی با یک چتر و یک چراغ قوه زیر باران روید و مطلب را مطالعه کنید و یا در یک مکان تاریخی و قدیمی، به تفکر و مطالعه در مورد مطلب مورد علاقه خود بپردازید.

▪ اگر امکان داشته باشد، موضوع مورد مطالعه شما با مکانی که انتخاب می کنید، هماهنگی و سنخیت داشته باشد. این کار، به افزایش بهره وری شما کمک بسیار می کند. این هماهنگی، شامل ابزار و لوازم مورد نیاز نیز می شود.

▪ قبل از انتخاب محل مطالعه خود، چند خصوصیت مهم و ایده آل را برای مکان مطالعه، در ذهن خود فهرست کنید تا راحت تر بتوانید آن را بیابید.

▪ در مکان مطالعه شما، باید راهی برای خیره شدن به دور دست وجود داشته باشد؛ زیرا توقف در مطالعه و چشم دوختن به بی نهایت، در افزایش کارآیی مطالعه بسیار سودمند است؛ حداقل گاهی به سقف اتاق خیره شوید.

▪ هیچ گاه مطالعه خود را به حضور در مکان خاصی مشروط نکنید؛ زیرا در این صورت بهانه ای می یابید تا در سایر مکان ها از مطالعه بگریزید. به یاد داشته باشید که در حقیقت، «مکان مطالعه، جایی است که شما هستید».

▪ دقت کنید که میزان نور، دمای محیط، شکل صندلی و سایر شرایط، در مکان مطالعه شما به گونه ای نباشند که شما را خواب آلوده کنند.

▪ تهویه خوب و اکسیژن زیاد در مکان مطالعه، شرطی حیاتی است.

مراحل کلی کتاب خواندن

۱) فهمیدن

۲) حفظ کردن و انتقال از حافظه موقت به حافظه پایدار

۳) طبقه بندی کردن در ساختار سازی دروس و مهارت در بازیابی

۴) مرور کردن درس و دوباره تست زدن

.

بهترین روش های کتاب خواندن

۱-مکان مشخصی رابرای کتاب خواند انتخاب کنید

۲-در زمانهای مشخصی به کتاب خواندن بپردازید

۳- وسایل و کتاب های خود را در جای مناسب قرار دهید

۴- عوامل حواس پرتی موقع کتاب خواندن را بدانید

۵- ابتدا مطالب سخت کتاب را بخواندید

۶- برنامه های کتاب خواندنتان را برای کوتاه مدت تنظیم کنید

۷- به طور مرتب کتاب را دوره کنید

۸- برنامه جامع و کلی برای کتاب خواندن داشته باشید

۹-  کتاب خوانی زمان بندی شده داشته باشید

۱۰-  تند خوانی نکنید

و…

اشعار زیبا در وصف کتاب از شاعران

از قول عراقی:

حریفی که از وی نیازرد کس                                 

 بسی آزمودم، کتاب است و بس

رساند سخن را به خـوبی به بن                            

 به بسم‌الله آغاز سازد سخن

نگیرد به کس سبقت ازهیچ باب                           

 از او تا نپرسی نگوید جواب

توان خـواند در لـوح پیشانیش                               

خـط سرنوشت سخـن‌دانیش

زطورش به خلوتگه انجمن                                     

 همه خاموشی، با تو گوید سخن

کند مستمع، گر قبول ِکتاب                                   

 توان گفت در وصف او صدکتاب

از قول حافظ :

جز صراحی و کتابم نبود یار و ندیم

تا حریفان دغا را به جهان کم بینم

یا

دو یار زیرک و از باده کهن دومنی

فراغتی و کتابی و گوشه چمنی 

 

از قول صائب:

نیست کاری به دو رویان جهانم صائب

روی دل از همه عالم به کتابست مرا

 

 و از قول جامی :

انیس کنج تنهایی کتاب است

فروغ صبح دانایی کتاب است

بود بی مزد و منت اوستادی

ز دانش بخشدت هر دم گشادی

ندیمی مغز داری پوست پوشی

به سر کار گویایی خموشی

درونش همچو غنچه از ورق پر

به قیمت هر ورق زان یک طبق در

ز یک رنگی همه هم روی و هم پشت

گر ایشان را زند کس بر لب انگشت

به تقریر لطایف لب گشایند

هزاران گوهر معنی نمایند

چرا ما به کتاب و کتابخوانی نیاز داریم؟

کتاب یار دلنوازی است که هنگامی که لب به سخن می گشاید با هزار زبان با ما به گفتگومی پردازد و گنجی است که بی رنج و زحمت بدست می آِِِید و فرشته ای است که درهای سعادت و خوشبختی را به روی ما باز می کند و درختی است که میوه هایش خوراک روح انسان و ورقهایش نشانه های لطف خداوند است،آموزگاری است که صحبتش باعث خوشبختی و شادابی روح انسان می باشد و استادی است که سینه اش گنجینه ی علم و هنر و قلبش پر ازصفا است.

هر آنچه در وصف زیبایی و کمال کتاب سخن بگوئیم کم گفتیم.        

بهترین یار وفادار کتاب است

لازم می دانم که به دو حدیث شریف اشاره کنم که می فرمایند:  

 1:علم را با نوشتن به بند بکشید            2:زکات علم نشر آن است. 

دانشمندان و ادیبان علم و دانش خویش را بوسیله ی نوشتن و انتشار آن در اختیار ما گذاشته اند تا با بهره گیری از آنها راه بهتر زندگی کردن را بیاموزیم و بر علم و دانش خویش بیفزاییم.

نیاز ما به کتاب و کتابخوانی آنقدر زیاد است که ذکر کردن آن کاری دشوار است. 

بوسیله ی کتاب و مطالعه بهتر می توانیم خدای بزرگ و نعمتهای بی پایان او را بشناسیم و با زندگی و افکار و دستورات پیامبران و ائمه ی اطهار آشنا بشویم و با بکار بردن آن دستورات وسر مشق قرار دادن آن بزرگواران بتوانیم راه رستگاری و سعادت دنیا و آخرت را بپیمائیم.با استفاده از کتاب و کتابخوانی می توانیم راه بهتر زندگی کردن را بیاموزیم و اخلاق نیکو و تربیت صحیح را یاد بگیریم. 

کتاب و کتابخوانی ما را با عجایب علم و دانش آگاه می کند و با قدرت کامله ی خداوند آشنا می سازد و با مطالعه ی کتاب می توانیم با محیط اطراف و زندگی پر رمز و راز حیوانات جهان بیشتر آشنا شویم و به این نتیجه برسیم که آنطور که باید و شاید از عهده ی شکر گزاری و سپاس این همه نعمتهای خداوند بر نمی آئیم.

با استفاده از کتاب می توانیم با اوضاع تاریخی اجتماعی و جغرافیایی شهر ها و کشورهای دیگرآشنا شویم و جهان اطرافمان را بهتر بشناسیم و بالا خره با استفاده از کتاب می توانیم با زبان وآداب و رسوم و فرهنگ مردم دیگر سرزمینها آشنا شده و از مزایای آن بهره مند گردیم زیرا به فرموده ی مولا علی (ع):«هر کس زبانی غیر از زبان مادریش یاد بگیرد مانند آن است که از خداوند عمر دوباره گرفته است